از انسان تا ماشینFrom Human to Machine

ماجرا از کجا شروع می‌شود

یک تصویر معروف هست که همه دیده‌ایم: میمونی خمیده، بعد راست می‌شود، بعد آدمی با نیزه، بعد آدمی پشت میز کامپیوتر، و آخر صف یک ربات. این تصویر خیلی قانع‌کننده به‌نظر می‌رسد و یک حرف مشخص می‌زند: ماشین، مرحله‌ی بعدی ماست.

خب، این حرف غلط است. نه به‌خاطر اینکه فناوری مهم نیست — به‌خاطر اینکه دو چیز کاملاً متفاوت را در یک صف گذاشته. مثل این است که عکس پدربزرگت، پدرت، خودت و بعد ماشینت را پشت سر هم بچینی و بگویی این شجره‌نامه است.

تفاوت در یک جمله

تو زاده شدی. گوشی‌ات ساخته شد.

همین. بقیه‌ی این صفحه توضیح همین یک جمله است.

«تکامل» یعنی چه، دقیقاً

تکامل زیستی یک معنای خیلی مشخص دارد و به سه چیز نیاز دارد:

• موجود زنده‌ای که بچه‌دار شود. بدون تولیدمثل، تکاملی در کار نیست.
• ارث. بچه باید چیزهایی را از والدینش بگیرد — چشم آبی، قد بلند، هرچه.
• تفاوت‌های کوچک. هر بچه دقیقاً کپی والدینش نیست، و بعضی از این تفاوت‌ها به درد بقا می‌خورند.

حالا یک تبر سنگی را در نظر بگیر. بچه دارد؟ نه. چیزی به ارث می‌گذارد؟ نه. تبر سنگی می‌میرد و تمام. تبر بعدی را یک آدم دیگر ساخت، شاید با نگاه‌کردن به تبر قبلی — ولی این «یاد گرفتن» است، نه «به ارث بردن».

پس ابزارها هم زنجیره دارند، اما زنجیره‌شان از جنس دیگری است: زنجیره‌ی ساخته‌شدن، نه زنجیره‌ی زاده‌شدن. کسی می‌بیند، یاد می‌گیرد، تغییری می‌دهد، و نسخه‌ی بهتر را می‌سازد.

و چون این دو زنجیره از دور شبیه هم‌اند — هر دو شاخه می‌زنند، هر دو بهتر می‌شوند — مدام یکی را جای دیگری می‌گیریم.

پس چرا فناوری این‌قدر تند است؟

این جالب‌ترین قسمت ماجراست، و جوابش خیلی ساده است.

یک ویژگی ژنتیکی برای اینکه پخش شود باید منتظر نسل بعد بماند. برای انسان یعنی حدود ۲۵ سال، و فقط به فرزندان خودت می‌رسد. یک آدم در تمام عمرش شاید ژنش را به چند نفر برساند.

حالا یک ایده را در نظر بگیر. کسی روشی برای آتش‌درست‌کردن پیدا می‌کند. تا غروب، تمام قبیله بلدند. امروز اگر کسی چیزی کشف کند، تا فردا میلیون‌ها نفر می‌توانند یادش بگیرند — بدون اینکه هیچ‌کدامشان فرزند او باشند.

ژن عمودی حرکت می‌کند: از والد به فرزند. ایده افقی حرکت می‌کند: از هر کس به هر کس. برای همین یکی هزاران سال طول می‌کشد و دیگری یک بعدازظهر.

نه، تکامل ما تمام نشده

نصف دیگر آن تصویر غلط این است که انگار انسان از یک جایی به بعد دیگر تغییر نکرده و کار را سپرده به فناوری. این هم درست نیست، و نمونه‌هایش خیلی نزدیک‌ترند از آنچه فکر می‌کنی:

• شیر خوردن. تا حدود هفت هزار سال پیش، هیچ انسان بالغی نمی‌توانست شیر هضم کند — مثل خیلی از بزرگسالان امروز که هنوز نمی‌توانند. بعد گله‌داری آمد، و در جمعیت‌هایی که دام داشتند یک تغییر ژنتیکی پخش شد که این توانایی را نگه می‌داشت. اگر امروز لیوان شیر می‌خوری، داری از یک تکاملِ نسبتاً تازه استفاده می‌کنی.
• نفس کشیدن در ارتفاع. مردم فلات تبت و کوه‌های آند تغییرات ژنتیکی دارند که به بدنشان اجازه می‌دهد در هوای کم‌اکسیژن کار کند. کسی که از سطح دریا برود آنجا، بیمار می‌شود.
• مقاومت در برابر بیماری. در مناطقی که مالاریا شایع بوده، تغییرات ژنتیکی‌ای پخش شده که تا حدی محافظت می‌کنند.

در نمودار بالا، وقتی روی ده هزار سال اخیر زوم می‌کنی، هر دو خط در همان بازه نقطه دارند. هیچ‌کدام خاموش نشده.

پس رابطه‌ی درست چیست؟

«ادامه» نیست. یک حلقه است.

ما ابزار می‌سازیم. ابزارها زندگی ما را عوض می‌کنند. زندگیِ عوض‌شده روی بدن ما فشار می‌گذارد و ما را تغییر می‌دهد. مثال شیر دقیقاً همین است: ما گله‌داری را اختراع کردیم، و آن اختراع باعث شد ژن‌های ما عوض شوند. پخت‌وپز هم همینطور — غذای پخته راحت‌تر هضم می‌شود، و فک و روده‌ی ما در طول زمان کوچک‌تر شدند.

پس ما و ساخته‌هایمان روی هم اثر می‌گذاریم. اما اثر گذاشتن با تبدیل شدن فرق دارد. ماشین ادامه‌ی ما نیست؛ ساخته‌ی ماست — و ما هنوز اینجاییم و هنوز داریم تغییر می‌کنیم.

مشاهدات کلیدی

• ۰۱بازه را روی ۳۰۰٬۰۰۰ سال بگذار: خط زیستی تمام عرض را می‌گیرد و از فناوری هیچ چیز دیده نمی‌شود. کل تاریخ ابزار در یک باریکه‌ی کنار لبه است.
• ۰۲زوم کن روی ۱۰٬۰۰۰ سال اخیر: رویدادهای فناورانه از هم باز می‌شوند — و همان‌جا رویدادهای زیستی هم پیدا می‌شوند. هیچ‌کدام از دو خط خاموش نشده.
• ۰۳شمارنده‌ی «نسل‌های زیستی» را ببین: در هر بازه‌ای، این عدد فقط تابع طول بازه است. نرخش عوض نمی‌شود — چون سازوکارش عوض نمی‌شود.
• ۰۴پیوند با سازندگان را کم کن: خط بالا شبیه یک تبار مستقل به‌نظر می‌رسد. این دقیقاً همان خطای تصویری است که این صحنه علیه آن ساخته شده.

منابع

• Darwin, C. — On the Origin of Species، ۱۸۵۹ — تعریف «تبار همراه با تغییر».
• Boyd, R.، Richerson, P. J. — Culture and the Evolutionary Process، ۱۹۸۵.
• Tomasello, M. — The Cultural Origins of Human Cognition، ۱۹۹۹.
• Laland, K. N.، Odling-Smee, J.، Feldman, M. W. — آثار مربوط به «ساخت آشیان» و بازخورد فرهنگ بر ژن.
• Henrich, J. — The Secret of Our Success، ۲۰۱۶ — تکامل فرهنگی انباشتی.
• Tishkoff, S. A. و همکاران — «Convergent adaptation of human lactase persistence»، Nature Genetics، ۲۰۰۷ — نمونه‌ی مستند تکامل تازه‌ی انسان.